Thư đầu năm học 2026–2027: kỳ vọng cha mẹ định hình đứa trẻ

Kỳ vọng có ích không phải là kỳ vọng cao, mà là kỳ vọng cụ thể, khớp với đứa trẻ thật. Với con, kỳ vọng con nói thật khi sai và cố thêm một lần khi khó. Với cô giáo, kỳ vọng cô nói thật. Với nhà trường, kỳ vọng trường đo được sự tiến bộ của từng đứa trẻ.

Thưa anh chị,

Mỗi đầu năm học, ở buổi họp phụ huynh, chúng tôi đề nghị học sinh viết một lá thư ngắn gửi ba mẹ. Các con viết trước, giữ kín, và cha mẹ chỉ mở ra khi đã ngồi vào chỗ trong lớp của con mình. Giáo viên chủ nhiệm không nói gì trong hai phút đầu tiên. Cả phòng im lặng. Có người đọc xong thì cười. Có người đọc xong thì quay mặt đi.

Tôi nhận ra một điều: cái làm cha mẹ nghẹn lại thường không phải câu con viết ra, mà là khoảng cách giữa câu ấy và câu mình đã mong đợi được đọc.

Năm học mới bắt đầu. Trước khi bàn chuyện con phải làm gì, tôi muốn mời anh chị nhìn lại một thứ ít ai kiểm tra: cái thước mà chúng ta đang dùng để đo con mình.

Vì sao mấy tuần đầu năm học lại quyết định nhiều đến vậy

Mấy tuần đầu không đủ để tạo ra thói quen. Chúng chỉ đủ để định nghĩa một điều khác, quan trọng hơn: ở nhà mình, việc học diễn ra bình thường như thế nào.

Con số "21 ngày hình thành thói quen" mà anh chị hay nghe là sai. Nghiên cứu của Phillippa Lally và cộng sự tại University College London, đăng trên European Journal of Social Psychology năm 2009 trên 96 người tham gia, cho thấy một hành vi cần trung bình 66 ngày để trở thành tự động, dao động từ 18 đến 254 ngày tùy hành vi và tùy người.

Vậy nên ba tuần đầu, xin anh chị đừng kỳ vọng con vào nếp. Ba tuần đầu là để con hiểu rằng đến giờ ngủ thì đi ngủ, đến giờ học thì ngồi vào bàn, và không ai phải hét lên để điều đó xảy ra. Cái nếp thật sự cần cả một học kỳ được lặp lại mỗi ngày.

Kỳ vọng nào của cha mẹ thật sự giúp con tiến bộ

Câu trả lời ngắn: kỳ vọng về con người con đang trở thành, chứ không phải kỳ vọng về con số con mang về.

Có một dữ liệu tôi nghĩ mọi phụ huynh nên biết. Phân tích tổng hợp 37 nghiên cứu trong giai đoạn 2000 đến 2013 của Castro và cộng sự, đăng trên Educational Research Review năm 2015, xếp hạng các cách cha mẹ tham gia vào việc học của con. Đứng đầu là kỳ vọng học tập của cha mẹ, với hệ số ảnh hưởng 0,224. Đứng gần cuối là việc giám sát bài tập về nhà, chỉ 0,024, tức gần như không tạo ra khác biệt.

Đọc kỹ hai con số đó. Việc ngồi cạnh con mỗi tối để canh nó làm hết bài, việc mà nhiều gia đình đang đánh đổi cả sự bình yên trong nhà để làm, gần như không dịch chuyển kết quả. Còn cái dịch chuyển kết quả lại là thứ vô hình: con cảm thấy cha mẹ tin mình làm được.

Nhưng xin đừng vội kết luận rằng cứ kỳ vọng thật cao là tốt. Nghiên cứu dọc của Kou Murayama, Đại học Reading, cùng cộng sự, đăng trên Journal of Personality and Social Psychology năm 2016, theo dõi 3.530 học sinh Đức từ lớp 5 đến lớp 10. Nhóm nghiên cứu tách riêng hai thứ: mức cha mẹ mong muốn con đạt được, và mức cha mẹ thật sự tin con có thể đạt được. Phần chênh lệch giữa hai mức đó, tức phần kỳ vọng vượt quá niềm tin thực tế, kéo kết quả của học sinh đi xuống theo thời gian. Tác giả nói thẳng rằng kỳ vọng của cha mẹ giúp con tiến bộ, nhưng kỳ vọng quá mức thì tạo kết quả ngược lại.

Tôi cho rằng đây là chỗ nhiều gia đình Việt Nam đang mắc kẹt, và tôi không đứng ngoài. Tôi cũng là cha của ba đứa trẻ, và tôi đã nhiều lần bắt gặp mình hỏi con câu đầu tiên trong ngày là một câu về điểm số.

Bởi vì đứa trẻ không nghe kỳ vọng của chúng ta. Nó đọc kỳ vọng ấy qua câu hỏi đầu tiên chúng ta hỏi khi đón nó ở cổng trường. Câu hỏi đầu tiên chính là bản tuyên ngôn giá trị của gia đình, và trẻ con đọc bản tuyên ngôn ấy chính xác hơn người lớn tưởng rất nhiều.

Nếu câu đầu tiên luôn là "hôm nay được mấy điểm", con sẽ học được rằng giá trị của nó nằm ở con số. Và khi một đứa trẻ tin như vậy, nó sẽ làm điều hợp lý nhất để bảo vệ giá trị của mình: giấu bài kiểm tra điểm thấp. Điều làm một đứa trẻ mệt nhất không phải bài vở. Là cảm giác dù có làm gì thì cũng chưa đủ để cha mẹ hài lòng.

Kỳ vọng đặt cả vào cô giáo và vào nhà trường

Kỳ vọng không chỉ chạy về phía con. Nó chạy về cả phía người dạy con, và nó thay đổi hành vi của người đó.

Có một vòng lặp mà tôi quan sát được suốt mười lăm năm làm trường. Cha mẹ tin cô giáo, con cảm nhận được niềm tin ấy nên cũng tin cô, cô giáo được tin nên dạy bằng một thứ năng lượng khác, con tiến bộ, cha mẹ lại càng tin. Vòng lặp này quay theo cả hai chiều. Và chiều quay của nó thường được quyết định bởi những câu cha mẹ nói về cô giáo trước mặt con, trong đúng tuần lễ đầu tiên của năm học.

Với nhà trường cũng vậy. Khi phụ huynh chỉ kỳ vọng vào thành tích, mọi ngôi trường đều bị đẩy tới cùng một hành vi: dồn nguồn lực cho nhóm học sinh giỏi nhất, vì đó là nhóm tạo ra con số đẹp để báo cáo. Những đứa trẻ ở giữa trở nên vô hình. Ở Việt Anh, chúng tôi chọn một định nghĩa khác và xin được nói rõ để anh chị đo lại chúng tôi bằng chính nó: giá trị của giáo dục được đo bằng sự tiến bộ của mỗi học sinh, không đo bằng thành tích của nhóm học sinh giỏi nhất.

Con lớn lên bằng bốn thứ, không phải một

Nhiều phụ huynh lo rằng thời gian dành cho cảm xúc, thể thao hay kỹ năng là thời gian lấy bớt của việc học chữ. Dữ liệu nói ngược lại.

Phân tích tổng hợp của Durlak và cộng sự đăng trên tạp chí Child Development năm 2011, trên 213 chương trình giáo dục cảm xúc xã hội trong trường học với 270.034 học sinh từ mẫu giáo đến lớp 12, cho thấy nhóm được học về cảm xúc cải thiện đồng thời kỹ năng, hành vi và cả kết quả học tập, tương đương mức tăng 11 điểm phần trăm thứ hạng học lực.

Đó là lý do năm học này, bản đồ học tập của mỗi học sinh Việt Anh có bốn lĩnh vực chứ không phải một: Kiến thức nền tảng, Kỹ năng lãnh đạo, Phẩm chất và Sức khỏe. Mỗi con tự vẽ bản đồ của mình, mỗi tuần có một mục tiêu, một hành động và một lần nhìn lại. Chúng tôi đo bốn lĩnh vực này ba lần mỗi năm học, vào đầu năm, giữa năm và cuối năm.

Phần Sức khỏe không phải là một dòng trang trí. Trường có năm nguyên tắc sống khỏe do tôi ký ban hành: ăn tốt, uống tốt, nghỉ ngơi tốt, thể dục thể thao, và niềm vui mỗi ngày. Trong trường không có nước ngọt và trà sữa. Mỗi ngày các con có giờ trái cây. Mỗi con chơi ít nhất một môn thể thao đều đặn.

Tôi nói thẳng điều này: một đứa trẻ ngủ đủ, được chạy nhảy và biết gọi tên cảm xúc của mình sẽ học tốt hơn chính nó ở phiên bản thiếu ngủ và lo lắng. Không phải học tốt hơn bạn cùng lớp. Học tốt hơn chính nó. Đó mới là phép so sánh duy nhất tôi tin.

Ba việc tôi mong anh chị làm cùng con

1. Giữ một khung giờ ngủ cố định, kể cả cuối tuần. Đây là việc rẻ nhất và có sức nặng nhất trong ba việc. Giấc ngủ quyết định khả năng tập trung của con vào sáng hôm sau, và không có phương pháp học nào bù được phần đã mất.
2. Đổi câu hỏi đầu tiên khi đón con. Thay vì hỏi hôm nay được mấy điểm, hãy hỏi hôm nay con giúp được ai, hoặc hôm nay có chuyện gì làm con bật cười. Giữ đúng một câu hỏi ấy trong ba tuần và quan sát điều con kể.
3. Mỗi tuần dành mười lăm phút ngồi cùng con nhìn lại bản đồ học tập, chọn một mục tiêu nhỏ cho tuần tới. Một mục tiêu thôi. Nhỏ đến mức con chắc chắn làm được, vì thứ chúng ta đang xây trong ba tuần đầu là cảm giác mình làm được, chứ chưa phải thành tích.

Ba điều nhà trường nhận về mình

1. Chúng tôi đo và công bố sự tiến bộ của từng con, kèm cách đo. Học sinh được tính là tiến bộ khi kết quả kỳ sau tăng so với kỳ trước, hoặc giữ được mức giỏi. Anh chị có quyền hỏi con mình đang đứng ở đâu trong bốn lĩnh vực và chúng tôi có trách nhiệm trả lời bằng dữ liệu.
2. Giáo viên là người ra quyết định cuối cùng về việc học của con, không phải phần mềm. Năm học này toàn hệ thống dạy 30 tiết AI cho mỗi lớp mỗi năm, nằm trong học phí đã công bố, không thu thêm. Nguyên tắc của chúng tôi ngắn gọn: AI ngồi sau lưng giáo viên, không đứng giữa cô và trò.
3. Chúng tôi giữ một kênh để anh chị nói được điều chưa hài lòng, và chúng tôi cần anh chị dùng nó. Một lời góp ý nói thẳng với giáo viên chủ nhiệm trong tuần này có giá trị hơn nhiều một nỗi bực bội giữ đến cuối năm.

Nếu con khởi đầu chưa suôn sẻ

Ba tuần đầu năm học hiếm khi êm với tất cả mọi nhà. Dưới đây là những dấu hiệu thường gặp và việc nên làm trước khi lo lắng.

Thưa anh chị,

Tôi quay lại với lá thư của các con ở đầu bức thư này. Trong hàng nghìn lá thư học sinh viết cho ba mẹ mà tôi từng đọc qua, gần như không có lá nào nói về điểm số. Các con viết về một buổi tối cả nhà ăn cơm cùng nhau. Về một lần ba đợi ở cổng trường. Về một câu mẹ nói mà con nhớ rất lâu.

Chúng ta thì lo con thua kém. Còn các con chỉ mong được nhìn thấy đúng như nó đang là.

Năm học này, tôi mong anh chị giữ kỳ vọng cao, thật cao, nhưng đặt kỳ vọng ấy vào con người mà con đang trở thành, chứ không vào con số con mang về. Một đứa trẻ bình thường, trong một môi trường được thiết kế đúng, có thể trở nên phi thường. Môi trường đó bắt đầu ở nhà anh chị, từ câu hỏi đầu tiên mỗi chiều.

Nếu anh chị muốn nhận ba tài liệu quan trọng nhất của năm học này, gồm bản đồ học tập bốn lĩnh vực, năm nguyên tắc sống khỏe và hướng dẫn đồng hành cùng con ở nhà, xin hãy quan tâm Zalo OA của trường và nhắn tên lớp của con. Chúng tôi gửi trong ngày. Anh chị không nhận cũng không sao cả, nhưng ba tuần đầu năm thì chỉ đến một lần trong năm nay, và nó qua rất nhanh.

Câu hỏi thường gặp

Bao lâu thì con hình thành được nếp học mới?

Trung bình khoảng 66 ngày, theo nghiên cứu của Lally và cộng sự tại University College London năm 2009, với biên độ rất rộng từ 18 đến 254 ngày. Ba tuần đầu chưa đủ để tạo thói quen, chỉ đủ để thiết lập cái được xem là bình thường trong gia đình. Hãy tính bằng học kỳ, đừng tính bằng tuần.

Kỳ vọng cao có hại cho con không?

Không, nếu kỳ vọng ấy khớp với đứa trẻ thật. Nghiên cứu của Murayama và cộng sự năm 2016 trên 3.530 học sinh cho thấy phần kỳ vọng vượt quá mức cha mẹ thật sự tin con làm được mới là phần gây hại, vì nó tạo ra áp lực mà không kèm theo niềm tin. Hãy giữ kỳ vọng cao về nỗ lực và sự trung thực, giữ kỳ vọng thực tế về con số.

Có nên ngồi học cùng con mỗi tối không?

Với trẻ nhỏ mới vào lớp 1 thì có, trong giai đoạn đầu. Với trẻ lớn hơn, dữ liệu từ phân tích tổng hợp của Castro và cộng sự năm 2015 cho thấy giám sát bài tập ở nhà gần như không cải thiện kết quả, trong khi kỳ vọng và việc trò chuyện về chuyện trường lớp thì có. Hãy đổi thời gian canh bài tập thành thời gian trò chuyện.

Con nói chán học ngay tuần đầu thì làm gì?

Hỏi về giờ ra chơi, về bạn cùng bàn, về việc con ngồi ăn trưa với ai, trước khi hỏi về môn học. Phần lớn cảm giác chán trường ở tuần đầu đến từ quan hệ bạn bè và cảm giác lạc lõng chứ không từ nội dung bài. Nếu sau hai tuần vẫn vậy, hãy nhắn cho giáo viên chủ nhiệm để cùng quan sát con trong lớp.

Trường đo sự tiến bộ của con bằng cách nào?

Việt Anh đo bốn lĩnh vực gồm Kiến thức nền tảng, Kỹ năng lãnh đạo, Phẩm chất và Sức khỏe, ba lần mỗi năm học vào đầu năm, giữa năm và cuối năm. Học sinh được tính là tiến bộ khi kết quả kỳ sau tăng so với kỳ trước, hoặc duy trì được mức giỏi. Phụ huynh có thể hỏi giáo viên chủ nhiệm vị trí hiện tại của con ở từng lĩnh vực.

Nguồn tham khảo

1. Lally, P. và cộng sự (2009), How are habits formed: Modelling habit formation in the real world, European Journal of Social Psychology.
2. Castro, M. và cộng sự (2015), Parental involvement on student academic achievement: A meta-analysis, Educational Research Review, tập 14, trang 33 đến 46.
3. Murayama, K., Pekrun, R., Suzuki, M., Marsh, H. W., Lichtenfeld, S. (2016), Don't aim too high for your kids: Parental overaspiration undermines students' learning in mathematics, Journal of Personality and Social Psychology, 111(5), trang 766 đến 779.
4. Durlak, J. A. và cộng sự (2011), The Impact of Enhancing Students' Social and Emotional Learning: A Meta-Analysis of School-Based Universal Interventions, Child Development, 82(1), trang 405 đến 432.